Žene u muzici – Henrijeta Bosmans

Rođena 6. decembra 1895. godine u Amsterdamu, Henrijeta Hilda Bosmans potiče iz porodice muzičara jevrejskog porekla: njen otac je bio violončelista Kraljevskog Konserthebau orkestra, a majka – profesorka klavira na Konzervatorijumu i aktivna koncertna pijanistkinja. Prve poduke na klaviru Henrijeta je dobila upravo od majke, a potom je studije ovog instrumenta pohađala u Utrehtu, gde je 1912. godine stekla diplomu. Uspešan debitanski nastup održala je novembra 1915. kada je sa Gradskim orkestrom iz Utrehta izvodila solističku deonicu u Klavirskom koncertu u Be duru, Kehlova oznaka 450 Volfganga Amadeusa Mocarta. Kao mlada interpretatorka impresivne virtuoznosti i muzikalnosti, kako su je opisivali muzički kritičari tog doba, već do 1920. godine izgradila je reputaciju darovite pijanistkinje pred kojom je plodna karijera. Nastupala je u renomiranim koncertim dvoranama sa vodećim evropskim dirigentima tog perioda, poput Pjera Montea, Vilema Mengelberga, Eduarda van Beinuma, Edrijena Bolta, Đerđa Šela i drugih. Biografi navode da je u periodu od 1929. do 1949. kao solistkinja održala čak 22 koncerta sa Kraljevskim Konserthebau orkestrom, a da je pored nastupa sa orkestrima često muzicirala i u okviru kamernih sastava.

Kao mlada pijanistkinja, zainteresovala se i za komponovanje, pa je odlučila da se dodatno obrazuje kod uglednih holandskih pedagoga tog doba: harmoniju i kontrapunkt učila je kod Jana Vilema Kersbergena, a orkestraciju kod Kornelisa Dopera. Svoja prva dela pisala je u duhu nemačkog romantizma, koristeći u njima široke melodijske linije i skladne harmonije, a ona su objavljena već 1917. godine. Kompozitorski proboj Henrijete Bosmans na međunarodnoj muzičkoj sceni usledio nešto kasnije. Naime, na koncertima koje je 1938. održao u Parizu i Pragu, holandski violinista Vilem Noske izvodio je i njen Koncertni komad za violinu i klavir, a publika je delo u oba grada prihvatila sa oduševljenjem.

Kako se dvadesetih godina prošlog veka uporedo odvijala i njena uspešna pijanistička karijera, Henrijeta Bosmans nije imala dovoljno vremena da se predano posveti komponovanju. Jednom prilikom je izjavila da se oseća kao da je „... zašla u ćorsokak kao kompozitorka... kao da ne mogu da se oslobodim romantičarskog muzičkog jezika... potrebno mi je vreme". Kako bi unapredila svoje tehnike i uhvatila korak sa stremljenjima evropske muzike prve polovine XX veka, počela je dodatno da se usavršava pohađajući časove komponovanja kod Vilema Pejpera, jednog od najuticajnijih autora moderne holandske muzike. Njihova saradnja rezultirala je delima koja je Henrijeta Bosmans konciznije koncipirala koristeći polimetriju i politonalnost, a ona su, kako to slikovito opisuju kritičari, „odisala atmosferom Debisijevih i Ravelovih muzičkih prostora... koristeći naizmenični metar stvarala je osećaj ritmičkog uzbuđenja kompozicije". Jedno od najpoznatijih dela ovog perioda je Končertino za klavir i orkestar iz 1928. godine, koji je privukao posebnu pažnju publike pošto ga je sama Henrijeta Bosmans promovisala na brojnim koncertima koje je održavala u tom periodu.

Tokom 1933. i 1934. godine često je nastupala sa Fransisom Kuneom, violinistom sa kojim se u tom periodu i verila. Ovaj indonežanski umetnik je došao u Evropu 1909. godine kako bi pohađao studije violine na Kraljevskom Konzervatorijumu u Hagu, a potom je radio kao koncertmajstor orkestara u Utrehtu i Drezdenu, gde je 1927. osnovao i Novi drezdenski trio. Iznenadna bolest, a potom i smrt mladog violiniste 1935. godine snažno su pogodili Henrijetu Bosmans, te je odlučila da se povuče iz muzičkog života.

Zbog svog jevrejskog porekla, na početku Drugog svetskog rata odbila je da se, zajedno sa drugim holandskim umetnicima, registruje u okviru Organizacije za kulturu koju su oformile nemačke okupacione snage. Nije bilo dozvoljeno da nastupa kao pijanistkinja, a izvođenja njenih dela bila su strogo zabranjena avgusta 1942. godine. Međutim, muzicirala je na privatnim, tajnim koncertima koje je tokom okupacije u podrumu svoje kuće priređivala Rozi Verthajm, holandska kompozitorka koja je poticala iz ugledne jevrejske porodice.

Po okončanju rata, iako je već bila narušenog zdravlja, Henrijeta Bosmans je ponovo probudila želju za stvaranjem, a nastupala je i kao pijanistkinja. U ovoj, poslednjoj stvaralačkoj fazi njen opus prvenstveno je bio usmeren na vokalna dela, koja je pisala na tekstove holandskih i francuskih autora. Na predlog svog prijatelja Bendžamina Britna, 1948. godine komponovala je solo pesmu Snovi na stihove Oliv Šrajner, južnoafričke pesnikinje i antiratne aktivistkinje, a delo je posvetla Piteru Pirsu, Britnovom partneru. U tom periodu, inspiraciju za stvaralaštvo pronašla je u glasu sopranistkinje Noemi Peruđe, te je ovoj francuskoj umetnici italijanskog porekla posvetila 11 od ukupno 25 vokalnih dela koja je pisala od 1948. do 1951. godine. Kritičari su jedinstveni u stavu da su ove solo pesme najbolja ostvarenja njene poslednje stvaralačke faze.

Godine 1951. Henrijeta Bosmans je odlikovana holandskim Ordenom Oransko-Nasavskog doma, a preminula je 2. jula 1952. godine.

Kao podsticaj mladim autorima, a u znak sećanja na ovu važnu kompozitorku i pijanistkinju, Udruženje holandskih kompozitora je 1994. godine uspostavilo nagradu koja nosi ime Henrijete Bosmans. Iako je veliki broj partitura koja je komponovala objavljen za njenog života, određen broj manuskripta danas je pohranjen u Muzičkom institutu u Hagu.

Urednica Irina Maksimović Šašić