Heroine duha - Jelisaveta Načić

Izabrala je profesiju kojom su se bavili isključivo muškarci. Odvažna i talentovana, Jelisaveta Načić bila je prva arhitektkinja u Srbiji. Ugled u struci stekla je na samom početku karijere, ali jedan objekat ju je mnogo koštao. Zbog natpisa na slavoluku na Terazijama, u čast povratka srpske vojske iz Balkanskih ratova, Austrougari su je poslali u logor.

"Koliko je malo čovek dao Beogradu"

"Sve što jedan narod ima najlepšeg, najboljeg i najsvetijeg, sve odakle bi se mogla jasno čitati njegova kultura, njegove osobine i karakter, unosi on u svoj kulturni, industrijski, ekonomski i prosvetni centar - svoju prestonicu. Većina prestonica i velikih varoši evropskih, postale su ono što su samo time, što su od početka bile centar, središte i srce zemlje, gde su se od samog njenog postanka u masi skupljale energija i snaga samog naroda. Prolazeći kroz ovu izložbu čoveku se čini da prolazi kroz lepo uređene varoši i sa žaljenjem mora da konstatuje na kom stupnju ležimo mi sa našim Beogradom. Koliko je lepota priroda dala Beogradu, a koliko mu je malo čovek dao..."

Iz teksta Jelisavete Načić o "Izložbi o opštem uređenju varoši u Berlinu iz 1910. godine", objavljenog u BON (Beogradske opštinske novine br. 33 iz 1910. godine).

Jelisaveta Načić je jedna od retkih žena koje istorija arhitekture pamti po imenu. U izrazito patrijarhalnom društvu, Jelisaveta je rešila da svoj miraz potroši na školovanje i to ne bilo gde već na Tehničkom fakultetu Velike škole, na tek osnovanom arhitektonskom odseku.

Sam izbor profesije, kojom su se bavili isključivo muškarci, njen graditeljski opus koji se sastoji od gradskih, crkvenih, privatnih i javnih stambenih objekata, kao i učešće u revoluciji za slobodnu Albaniju od italijanske okupacije, pružaju nam sliku o jednoj veoma talentovanoj, sigurnoj, hrabroj i odvažnoj heroini koja zaslužuje da joj se ime mnogo više pominje nego što je to slučaj.

Rođena je 1878. godine u Beogradu u veoma imućnoj trgovačkoj porodici. Godine 1986. upisuje arhitektonski odsek Tehničkog fakulteta Velike škole, čijim osnivanjem više nije bilo potrebe da studenti budu slati dalje u inostranstvo na studije arhitekture tako da Jelisaveta nije samo prva žena koja je upisala i završila Tehnički fakultet, ona spada u prve generacije mladih arhitekata koji su 1900. godine diplomirali na Velikoj školi u Beogradu.

Nakon diplomiranja radila je u Ministarstvu građevina kao crtač ali, s obzirom na to da je tada bio na snazi ukaz kojim su u državnoj službi mogli da rade samo oni koji su odslužili vojni rok, nakon položenog državnog ispita 1902. godine počinje da radi u Opštini kao glavni arhitekta za grad Beograd.

Na samom početku karijere uspeh na konkursu za izradu idejnog rešenja za projekat crkve u Topoli 1903. godine, pozicionirao je njen položaj u okviru struke. Dobija prve privatne narudžbine od kojih se izdvaja privatna kuća knjižara Marka Markovića (1904) na uglu Kapetan Mišine i Gospodar Jevremove ulice koja je proglašena za kulturno dobro.

Od njenog prvog urbanističkog projekta u Beogradskoj opštini, koji je uključivao dizajn Malog i Velikog Kalemegdana, ostalo nam je danas samo barokno stepenište od zelenog kamena sa strane Francuske ambasade. Što se tiče daljih urbanističkih projekata, 1911. godine učestvuje u preuređenju Terazija, kao i uobličavanju trga ispred zgrade Beogradske zadruge.

Osnovna škola "Kralj Petar Prvi" u Ulici Kralja Petra u Beogradu je remek delo njenog celokupnog opusa. Projektovana je 1907. godine i predstavlja skladnu akademsku kompoziciju inspirisanu renesansom.

Drugi značajni objekti javne namene koje je projektovala, a koji više ne postoje, su prva bolnica za tuberkulozne bolesti 1912, i prva kružnu peć i druga postrojenja za izradu opeke u "Prokopu". Što se tiče sakralne arhitekture, Jelisaveta je projektovala crkvu Aleksandra Nevskog koja je, nakon zaustavljanja radova usled ratova, završena po znatno izmenjenom projektu 1929/30, i crkvu koja se nalazi u Štimlju na Kosovu i Metohiji.

Jelisaveta Načić je uspešno delovala i u oblasti stambene arhitekture. Projektovala je, prema tadašnjim modernim principima stambene arhitekture, prve radničke stanove u dvospratnoj zgradi u ulici Đure Đakovića (izgrađeni 1911. godine). U periodu od 1914. do 1916. godine, Jelisaveta je radila na obnovi objekata u Beogradu.

Međutim, jedan objekat projektovan 1913. godine, koštao ju je karijere. Na slavoluku na Terazijama, podignutom u čast dočeka pobednika iz Balkanskih ratova, nalazio se natpis "Još ima neoslobođenih Srba". Prema priči njene ćerke Lucije, zbog ove rečenice koja se odnosila na Srbe koji su posle Balkanskih ratova još uvek bili pod jarmom Austrougarske, Jelisavetu su okupatori poslali u logor Nežider u Mađarskoj.

U logoru je upoznala velikog abanskog intelektualca i patriotu, profesora Luku Lukaija. Nakon udaje za Lukaija i puštanja iz logora, odlaze u Skadar, gde mu Jelisaveta daje podršku i pomoć u organizaciji gerilske oružane borbe za slobodnu Albaniju. Ova akcija je doživela propast i njih dvoje se sele u Dubrovnik gde se trajno nastanjuju 1923. godine. Luka je umro nedugo potom, usled slabog zdravlja, a ona ostaje u Dubrovniku sa ćerkom Lucijom.

Jelisaveta Načić je umrla 1955. godine.

broj komentara 0 pošalji komentar

"Koliko je malo čovek dao Beogradu"

"Sve što jedan narod ima najlepšeg, najboljeg i najsvetijeg, sve odakle bi se mogla jasno čitati njegova kultura, njegove osobine i karakter, unosi on u svoj kulturni, industrijski, ekonomski i prosvetni centar - svoju prestonicu. Većina prestonica i velikih varoši evropskih, postale su ono što su samo time, što su od početka bile centar, središte i srce zemlje, gde su se od samog njenog postanka u masi skupljale energija i snaga samog naroda. Prolazeći kroz ovu izložbu čoveku se čini da prolazi kroz lepo uređene varoši i sa žaljenjem mora da konstatuje na kom stupnju ležimo mi sa našim Beogradom. Koliko je lepota priroda dala Beogradu, a koliko mu je malo čovek dao..."

Iz teksta Jelisavete Načić o "Izložbi o opštem uređenju varoši u Berlinu iz 1910. godine", objavljenog u BON (Beogradske opštinske novine br. 33 iz 1910. godine).