Veliki zadužbinar Nikola Spasić

U brojnim člancima iz istorijskih srpskih novina pojavljuje se veliki srpski zadužbinar Nikola Spasić. Zadužbinarstvo, humanitarni rad, pomoć onima koji imaju manje predstavlja praksu koja je bila široko rasprostranjena u periodu ubrzanog razvoja srpskog društva i države u drugoj polovini devetnaestog i prvoj polovini dvadesetog veka.

Jedno od prvih pojavljivanja Nikole Spasića u člancima iz istorijskih srpskih novina je u časopisu Težak od 3. marta 1898. godine, koji prenosi vest o dodeli ordena: "Ukazom Njegovog Veličanstva Kralja od drugog pr. meseca odlikovan je ordenom Sv. Save trećeg stenena g. Nikola Spasić, trgovac iz Beograda, član dobrotvor Srpskog Poljoprivrednog Društva."

Vlasti tadašnje Srbije činile su velike napore da ugledne i bogate građane privuku i angažuju na obavljanju društvenih funkcija i poslova koji su se ticali opšteg dobra.

Ilustrovani nedeljni zabavnik Nedelja u broju od 28. juna 1909. godine donosi spisak tadašnjih članova uprve Narodne banke među kojima je i bio i Nikola Spasić.

Ime Nikole Spasića nalazimo dalje u spisku uglednih trgovaca i građana koji su članovi Zadužbinskog odbora pri Ministarstvu prosvete i crkvenih poslova. Prosvetni glasnik od 1. juna 1911. godine na strani 445 objavljuje i ime trgovca Nikole Spasića.'

U istom broju, na strani 443. pronalazimo i spisak odlikovanih zaslužnih članova ovog važnog odbora među kojima je i Nikola Spasić odlikovan Ordenom belog orla petoga reda.

Na žalost, vihor rata i istorijske okolnosti, vodile su najuglednije trgovce i bogate građane iz oblasti važnih za razvoj društva, kao što je prosveta, u one aktivnosti koje su bile od neposredne važnosti u ratnim uslovima.

Ilustrovana ratna hronika od 1. avgusta 1913. godine donosi spisak članova Glavnog odbora Srpskog društva Crvenog Krsta: ''Ivan Zanković, Dr. Marko T. Leko, Đorđe P. Radojlović, Kosta D. Jezdić, Luka Ćelović, dr Roman Sondermajer, dr Vojislav Ž. Đorđević, Aleksandar Simonović, Milan St. Jevtić, Dragutin J. Đorđević, Nikola Spasić, Milan Milosavljević, dr Jevrem Žujović.''

Spasićev paviljon

Tek po završetku Prvog svetskog rata Zadužbina "Nikole Spasića" započinje aktivnosti vezane za privredu i razvoj društva. Gradi se Spasićev paviljon, u okviru Beogradskog sajma, u kome se organizuju brojne privredne i sajamske manifestacije i specijalni događaji.

Beogradske opštinske novine od 1. novembra 1938. godine na strani 810 pišu: ''Spasićev paviljon sadržavao je celokupan propagandni materijal zanatstva. Tu su se mogli videti: mnogobrojne slike, crteži, grafikoni, statistički pregledi svih zanatskih ustanova, jedan lep potpun pregled stanja i razvoja zanatske privrede u toku pet decenija.''

Zadužbina organizuje tečajeve domaćinstva za seoske devojke širom Srbije. Težak od 1. juna 1938, na strani 344 prenosi: ''Devojka kao i muškarac mora da misli na svoju budućnost, pre svega na svoju porodičnu sreću. Radi prosvećivanja devojaka osnivaju se i škole i tečajevi, po ugledu, na prosvetne ustanove kulturnih i naprednih država. Tečaj za seoske domaćice održava se u samom selu tako da i devojački roditelji mogu svakodnevno da vide šta se na tečaju predaje, čemu se uče njihova deca. Tečaj za seoske domaćice traje onoliko, koliko je potrebno da seoske devojke dobiju najosnovnije i najpotrebnije pojmove iz domaćinstva, gazdinstva i nauke o vaspitanju dece, dobiju znanje da postanu dobre domaćice, majke i vaspitačice. Tečaj je usrederedio u svom nastavnom planu ono što je najglavnije da se seoske devojke osposobe za život, za vođenje kuće i za vaspitanje svoje dece.''

Takođe časopis Težak od 15. januara 1939. godine izveštava: ''S druge strane. Zadužbina 'Nikole Spasića' u Beogradu, uviđajući veliki značaj gajenja stonog grožđa, odlučila je da potpomogne pojačavanje proizvodnje istog. Potpomažući proizvodnju Zadužbina je išla za tim da se i potrošnja poveća produženjem sezone potrošnje grožća. " U sporazumu sa stručnjacima dato je prvenstvo od ranih sorti: Julskom muskatu i Zlatnoj šasli a od poznih preporučena je sorta Afus-Ali a za Povodarje još i Valandovski drenak".

Završetak Gradske bolnice posle smrti zadužbinara

Jedan od najvećih projekata Zadužbine "Nikole Spasića" bila je izgradnja gradske bolnice u Beogradu. ''Beogradske opštinske novine'' u više brojeva iz 1935. i 1936. godine izveštavaju o gradnji, otvaranju i radu ove, u to vreme najmodernije ustanove zdravstvene zaštite u Srbiji:

''Najzad, Beograd je dobio svoju modernu i u higijenskom pogledu savršeno uređenu gradsku bolnicu, zadužbinu 'Nikole Spasića', u Ulici Sv. Nikole na Bulbulderu.

Svečano osveštenje nove Gradske bolnice obavljeno je na dan 16. septembra tekuće godine. Osveštavanju Gradske bolnice prisustvovali su: izaslanik Nj. V. Kralja, vazduhoplovni potpukovnik za generalštabne poslove g. Dragutin Savić; predsednik Poglavarstva grada Beograda g. Vlada Ilić sa gradskim većnicima; ministar socijalne politike i narodnog zdravlja g. Mirko Komnenović; pomoćnik ministra unutrašnjih poslova g. Antić; šef kabineta ministra građevina g. St. Popović, kao i veliki broj uglednih gostiju.

Naročitu pažnju prisutnih na sebe okretala je supruga legatora počivšeg Nikole Spasića, uvažena gospođa Naka Spasić, koja je doživela da vidi mnoge ostvarene zadužbine svog velikodušnog supruga, i da njihovom osveštavanju lično prisustvuje. Crkveni obred osveštenja u jednoj od prostranih bolničkih soba obavio je lično tadašnji patrijarh Varnava.

Posle obavljenog verskog obreda patrijarh je održao veoma lep govor, ističući istorijski značaj podizanja zadužbina, koji je od vajkada ukorenjen u našem narodu, pa je između ostalog rekao: 'Iako je današnje društvo izloženo velikim moralnim krizama ipak velika dobročina dela pojedinih još uvek postoje, što najbolje pokazuje primer ove velike zadužbine počivšeg Nikole Spasića'.

Vrli pokojnik sticao je trudoljubivo svoj imetak da bi ga posle svoje smrti stavio u službu opšte koristi. Ovim svojim aktom, on se podigao u red velikih narodnih einova, a njegovo delo dokaz je da ih naš narod još uvek ima. Ovo delo dokaz je njegove velike moralne snage, koja ga je održavala kroz vekove. Delo Nikole Spasića ne treba da ostane usamljeno u našoj sredini. Ono treba da nas podseti na naše dužnosti prema kralju, državi i narodu. Ova zadužbina u isto verme je i jedan korak na Hristovom putu. Ona će poslužiti podjednako svoj braći našeg ujedinjenog naroda bez obzira na veru".

Po zaveštanju Nikole Spasića bolnica je predata na upravu opštini beogradskoj. Tako će ova Spasićeva zadužbinska bolnica biti prva opštinska bolnica, koju Poglavarstvo grada Beograda dobija i zavodi za lečenje svojih sugrađana.

Ko je bio Nikola Spasić

Beogradske opštinske novine u broju od 1. novembra 1939. godine na strani 683 donose u članku "Zadužbine Južnosrbijanaca" sveobuhvatni pregled života i zadužbinarskog rada Nikole Spasića:

"Poznati beogradski trgovac Nikola Spasić takođe vodi poreklo iz Južne Srbije. Njegov ded je pošao da se skloni od zuluma baš u vremenu izbijanja ustanka u Šumadiji. Na putu u Leskovcu rodio se Spasa Stojanović, otac Nikole Spasića. Došavši u Beograd, ova porodica je otpočela svoj žiivot pod novim prilikama. 1838. godine rodio se u Beogradu Spasi Stojanoviću sin Nikola, koji je po završetku osnovne škole i prvog razreda gimnazije stupio u kožarsku radnju Radovana Barlovca, poznatog beogradskog trgovca, gde je pokazivao vrline vrednog i pouzdanog mladića. Tu mu se javlja želja da postigne ono što je i njegov gazda postigao.

Posle izvesnog perioda agilnog rada, Nikoli Spasiću polazi za rukom da stekne veliko imanje i da zauzme vidno mesto među trgovcima u beogradskoj čaršiji. Prvo je kupio plac u Knez Mihailovoj ulici br. 33, gde je podigao 1889. godine zgradu (parter i dva sprata) i od iste imao lep prihod, pošto je u najživljoj ulici.

Potom je na uglu Knez Mihailove i ulice Vuka Karadžića kupio kuću (parter i sprat) i na njoj dozidao još jedan sprat. Docnije, kad su se prihodi povećali, kupio je u Knez Mihailovoj ulici imanje br. 19, koje se graničilo sa ulicom na Obilićevom vencu br. 17. Na celom ovom kompleksu Nikola Spasić je podigao novu zgradu, koja se sastoji iz partera i dva sprata i jednog velikog Pasaža sa radnjama.

Pred balkanski rat Nikola Spasić je kupio u Knez Mihailovoj ulici imanje 'Sloga', čime mu je ispunjena davnašnja želja, jer je Spasićeva radnja bila preko puta 'Sloge', pa je želeo još odavno da ga kupi. Imanje i zgrada bili su nekada svojina Kneza Aleksandra Karađorđevića. Po napuštanju prestola, celo imanje je konfiskovala država i prodala akcionarskom društvu 'Sloga', po kome je i zgrada dobila naziv. U zgradi je bila 'Građanska Kasina', u kojoj se skupljao najotmeniji svet beogradski, priređivane zabave, predavanja itd.

Tek docnije, posle svetskog rata, zadužbinski odbor je srušio zgradu 'Sloga' i na placu podigao veliku i lepu zgradu sa parterom, gde ima četrnaest dućana, i četiri sprata sa 38 stanova.

U toku ratova Nikola Spasić se divio nacionalnom otporu našega naroda i herojskim podvizima našega vojnika, pa je prvi prilog njegov bio za osnivanje srpskog Invalidskog fonda sv. Đorđe, kome je zaveštao veliko imanje na uglu Knez Mihailove i ulice Vuka Karadžića.

Pored ovoga, Nikola Spasić je sve svoje imanje u vrednosti od nekoliko desetina miliona dinara, ostavio na razne dobrotvorne i privredne svrhe. Njemu je uvek ležala na srcu južna Srbija i on je svaki humano-nacionalni rad pomagao bogatim prilozima. On je dao prvo zvono crkvi u Prizrenu i manastiru Gračanici na Kosovu, još za vreme turske vladavine. On se uvek brinuo za decu, pa je iz svojih sredstava podigao pri Palilulskoj školi Đačko sklonište za siromašne đake, koje Zadužbinski odbor i sada redovno pomaže, te ostavio poveću sumu novaca za podizalje jedne bolnice u Južnoj Srbiji.

Zadužbinski odbor, ceneći ulogu Kumanova u našoj nacionalnoj istoriji, doneo je odluku da se ta bolnica podigne baš u ovom mestu. Iz ove zadužbine je podignuta bolnica u Krupnju, Dom staraca u Knjaževcu, a u Beogradu na Bulbuderu Gradska bolnica, za koju je utrošeno oko pet miliona dinara. Zadužbina je podigla na Beogradskom sajmištu izložbeni paviljon i time ostvarila i privredno-trgovački zadatak u duhu želje legatora. Po testamentu Nikole Spasića ima se nabaviti iz zadužbinskih sredstava najveće zvono za hram Svetosavski i po izveštaju Uprave hrama ovo bi zvono koštalo, s obzirom na monumentalnost i veličinu hrama i zvonare, milion dinara.

Ova zadužbina izdržava nekoliko domaćih škola, od kojih se poklanja naročita pažnja školi u Štimlju na Kosovu u Domu društva Kneginje Ljubice. Ova zadužbina izdaje Letopis, u kome, pored izveštaja, donosi veoma lepe članke iz oblasti privrede i trgovine, iz pera naših priznatih pisaca.

Nikola Spasić je umro na Krfu 1916 god, gde se bio evakuisao posle okupacije naše zemlje, ali je izrazio želju da mu telo počiva u oslobođenoj otadžbini. Njegov zavet je ispunjen i telo mu je preneseno u Beograd i sahranjeno 1923. godine na Topčiderskom groblju u kapeli koju je još za života sagradio."

Zadužbina vredna kao Nobelova

Kao što možemo saznati iz ovog članka vrednost Zadužbine Nikole Spasića iznosila je u vreme osnivanja nekoliko desetina miliona dinara, što je, imajući u vidu okvirne vrednosti valuta pre Prvog svetskog rata, istog reda veličine kao i Nobelova zadužbina, koja je prilikom osnivanja obuhvatila fond od 31 miliona švedskih kruna.

Vremenom je Nobelova zadužbina uvećavala svoju vrednost investirajući i koristeći neutralnost Švedske tokom svetskih ratova, dok je Zadužbina Nikole Spasića uspešno poslovala do početka Drugog svetskog rata u čijim vrtlozima je nestala gotovo čitava njena materijalna imovina.

Ipak Zadužbina Nikole Spasića živi i danas, i simboličnim prihodima od imovine koja je preživela ratove i nacionalizacije nastavlja da ispunjava svoj cilj u obimu u kome je to moguće.

U četvrtak 18. decembra 2014. u 18 časova, kao i prethodnih godina, Zadužbina će u Svečanoj sali Rektorata Univerziteta u Beogradu dodeliti nagrade najboljim studentima Poljoprivrednog i Medicinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Snimak dodele nagrada Zadužbine Nikole Spasića iz 2009. godine možete pogledati na Youtube kanalu Univerzitetske biblioteke "Svetozar Marković".

Nikola Spasić je samo jedan od mnogih velikih zadužbinara koje je Srbija imala u periodu do Drugog svetskog rata, a pored članaka u istorijskoj štampi o ovome svedoče i mnoge zgrade u centru Beograda i drugih srpskih gradova natpisima imena zadužbina i zadužbinara koji su ih u ovom periodu sazidali da bi omogućili ravnopravniji i ravnomerniji razvoj društva.

Ostaje nada da će u vremenu koje je ispred nas ova tradicija ponovo oživeti i da će Knez Mihailovu ulicu još jednom ispuniti nove zadužbinske zgrade nekih novih Spasića, koje će prihodovati za dobro i razvoj celog naroda i države.

broj komentara 0 pošalji komentar