Na srpskoj strani – Povest o češkim dobrovoljcima u Velikom ratu

Sudbina srpske vojske i naroda u Prvom svetskom ratu bila je isprepletana sa sudbinom drugih naroda, među kojima su bili i Česi. Oni su se borili u sastavu srpskih jedinica u Srbiji (1914–1915), Dobrudži (1916) i na Solunskom frontu. U srpskoj vojsci bio je i "prvi čehoslovački legionar" František Krištof, koji je kasnije organizovao regrutaciju Čeha iz Soluna u čehoslovačke legije u Francuskoj.

U vrtlog Prvog svetskog rata, do tada najvećeg oružanog sukoba u istoriji u kome je pod oružjem bilo više od 70 miliona ljudi, uvučeni su i narodi koji tada nisu imali sopstvenu državu. Jedan od tih naroda bili su i Česi, koji su se tokom rata borili u okviru čeških ili čehoslovačkih legija, kao i u sastavu drugih armija.

Čehoslovačke legije, volonterske jedinice sastavljene uglavnom od Čeha i malog procenta Slovaka (oko osam odsto), činili su zarobljenici iz austrougarske vojske koji su se uglavnom borili u Italiji, Francuskoj i Rusiji.

Česi su delili vojničku sudbinu i sa Srbima boreći se u srpskim jedinicama i to u važnim momentima na tri mesta. Prvo, na početku rata 1914. i 1915. godine u Srbiji, zatim su se borili u sastavu srpskih dobrovoljačkih formacija u Dobrudži 1916. i na kraju su bili prisutni i na Solunskom frontu.

Pre rata, u Srbiji je živeo izvestan broj Čeha, kojih je najviše bilo u Beogradu. Prema popisu stanovništva u Kraljevini Srbiji iz 1900. godine, u zemlji je živelo 1.408 stanovnika koji govore češki jezik. Poslednji popis pre Prvog svetskog rata iz 1910. godine ne beleži koliko je bilo Čeha u Srbiji, već se navodi da su bila 12.123 stanovnika iz Austrougarske. Među Česima je bilo zanatlija, industrijalaca, umetnika...

Jedan od njih bio je i František Krištof, koji je kasnije postao poznat kao "prvi čehoslovački legionar (dobrovoljac)". Priča o njemu kao i pesme koje je pisao najbolje oslikavaju situaciju Čeha koji su odlučili da se bore u jedinicama srpske vojske.

Rođen je 29. marta 1891. godine u Tinjištu na Orlici. U mladosti je počeo da pokazuje talenat za poeziju, koji razvija tokom studija. Kasnije, pored klasične pozije,  piše i pesme protiv Austrougarske.

Međutim, u septembru 1910. godine regrutovan je u austrougarsku vojsku u kojoj postaje i oficir. Od decembra 1912. do septembra 1913. bio je raspoređen u artiljerijskoj jedinici u Boki kotorskoj.

Tokom boravka na Balkanu zbližio se sa južnoslovenskim narodima i tada mu je ojačala svest o slovenskoj solidarnosti, napisao je Petr Tolar iz Čehoslovačkog legionarskog udruženja u pratećem tekstu za izložbu o češkim dobrovoljcima u Prvom svetskom ratu.

Nakon što je okončao vojnu službu, František Krištof se seli u Beograd, gde je dobio posao u banci. Odmah po objavljivanju rata, 28. jula 1914. godine, dobrovoljno se javio u srpsku vojsku. Zbog toga je označen kao prvi čehoslovački legionar  iako stvaranje odvojenih čehoslovačkih legija u Srbiji nikada nije uspelo.

Inspirisan događajima u vremenu objave rata, Krištof je napisao pesmu "Na srpskoj strani". Prema rečima Petra Tolara, u njoj su izražena mišljenja većine čeških dobrovoljaca koji su izabrali privremenu ulogu "izdajnika" i koji su "povezali svoju sudbinu sa sudbinom srpskog naroda".

Kao datum nastanka pesme naveden je 27. jul 1914. godine, dan pre nego što je u Srbiju stigao telegram u kojem Austrougarska objavljuje rat Srbiji.

Krištofovo iskustvo tokom predratne službe u austrougarskoj vojsci mnogo mu je značilo kada se prijavio u srpsku armiju i odredilo je njegov put na početku rata.

Opet je postao artiljerac. Zbog poznavanja Boke kotorske, postao je član misije generala Božidara Jankovića, koji je bio delegat srpske vrhovne komande kod crnogorske vrhovne komande.

Poznato je da je František Krištof učestvovao u povlačenju srpske vojske preko Albanije, kao i da se borio na Solunskom frontu, ali nema mnogo detalja o tome. Sve vreme je bio zainteresovan za češke sunarodnike na ostalim frontovima.

Krištof je u Solunu napisao pesmu "Molitva legionara", u kojoj je izražena molba silama Antante za nezavisnu češku državu. Zajedno sa češkim sunarodnicima, otplovio je u Francusku, gde se pridružio novoformiranoj čehoslovačkoj legiji. Tamo je postao pomoćnik komandanta. 

Nakon rata vratio se u Češku i u martu 1919. godine je učestvovao u borbama sa mađarskim boljševicima. Zatim je napravio pauzu u vojnoj službi da bi se aktivirao 1936, kada je postao brigadni general. Tokom nacističke okupacije pridružio se pokretu otpora, kratko vreme je bio u zatvoru i učestvovao je u oslobađanju grada Olomouca.

Godine 1949. otužen je za navodne ilegalne aktivnosti i komunisti su ga poslali u radni logor u Mirovu. Promenio je nekoliko zatvora dok nije pušten u februaru 1953. godine. Tokom zarobljeništva napisao je zbirku poezije. Umro je 1960. godine, a rehabilitovan 1990. 

Česi među Srbima u Rusiji

Drugo značajno mesto gde su Česi bili uz Srbe bila je Rusija, gde su formirane dobrovoljačke jedinice sastavljene od zarobljenika iz austrougarske vojske. Prve srpske dobrovoljačke formacije nastale su u Odesi, uz podršku ruskog cara. Polovinom februara 1916. godine, 12.000 srpskih dobrovoljaca je bilo u Odesi.

Među dobrovoljcima je bilo i pripadnika drugih naroda iz Austrougarske, pa tako i Čeha, koji su činili značajan deo oficirskog kadra. U Prvoj srpskoj dobrovoljačkoj diviziji bilo je oko 600 čeških dobrovoljaca, od čega je bilo 128 oficira.

Kada je srpska vojska sa Krfa poslala oficire u Rusiju, sa komandantom divizije Stevanom Hadžićem došli su i češki oficiri koji su se borili u sastavu srpske vojske 1914. i 1915. godine.

Prvi ratni zadatak dobrovoljaca bile su borbe kod Dobrudže u okviru ruskog korpusa. Oni su se dobro borili protiv Bugara i pokazali junaštvo, ali je to ostalo nenagrađeno pobedom zbog nedovoljno dobrog vođenja ruskog korpusa i zbog lošeg učinka rumunskih trupa.

U Dobrudži je poginulo deset oficira i oko 50 vojnika češke nacionalnosti. Neki Česi su se posebno istakli junaštvom i veštinom.

Nakon što su dobrovoljci bili prinuđeni da se povuku posle borbi kod mesta Amzače u oktobru 1916. godine, izgubljena su ruska artiljerijska oruđa. Međutim, potporučnik Vaclav Kopal je predvodio hrabri napad i uspeo je da ih povrati. On je kasnije postao potpukovnik čehoslovačkih legija.

Takođe, u borbama kod Amzače je ranjen i poručnik Emanuel Moravec, koji je tokom Drugog svetskog rata postao najpoznatiji češki saradnik nacista.

Solunski front i odlazak u Francusku

Kasnije kada je u Rusiji formirana Druga srpska dobrovoljačka divizija i Srpski dobrovoljački korpus, jer su stizali novi dobrovoljci, bilo je i prisilnog regrutovanja pripadnika drugih naroda iz Austrougarske. Tako su unutar korpusa počela nacionalna previranja, a među onima koji su protestovali bili su i Česi.

Oko 600 čeških dobrovoljaca napustilo je Srpski dobrovoljački korpus i ušlo je u sastav čehoslovačkih legija u Rusiji. Pukovnik Hadžić je lično pozdravio Čehe koji su odlazili odajući im priznanje za njihove borbe u Dobrudži. Ipak, u Srpskom dobrovoljačkom korpusu ostalo je 268 dobrovoljaca češke nacionalnosti.

Krajem 1917. godine počelo je prebacivanje dobrovoljaca iz Rusije na Solunski front kako bi se spojili sa srpskom vojskom.

Na Solunskom frontu bilo je oko 1.000 Čeha u redovima srpske vojske. Među njima su bili oni koji su se borili u Srbiji na početku rata i koji su stigli na Krf zajedno sa srpskom vojskom, kao i pripadnici Srpskog dobrovoljačkog korpusa koji su stigli iz Rusije.

Početkom 1918. godine, velika većina čeških dobrovoljaca izrazila je želju da ode u Francusku i uđe u redove tamošnjih čehoslovačkih legija.

Među njima su bili i Česi iz srpske vojske, a jedna od glavnih osoba zaduženih za regrutovanje bio je František Krištof. Oni su prevezeni u nekoliko tura francuskim brodovima. Od pripadnika tih jedinica kasnije će biti formirana vojska novonastale Čehoslovačke države.

Oko 200 čeških dobrovoljaca, ipak, je odlučilo da ostane u srpskoj vojsci, a nakon rata, neki od onih koji su preživeli, ostali su da žive u Srbiji, odnosno Kraljevini SHS.

Srpsko-češko prijateljstvo nastavljeno je i nakon Velikog rata, a najbolje se ogledalo u delovanju u okviru regionalnog vojnog saveza Male Antante, koju su činile Čehoslovačka, Rumunija i Kraljevina SHS.

Savez je sklopljen 1922. godine i predstavljao je prvi formalni vojni savez u Evropi nakon Prvog svetskog rata.

Cilj je bio zajednička odbrana od eventualnih pokušaja Mađarske, da pokuša da povrati izgubljene teritorije, odnosno od pokušaja obnove Austrougarske. Francuska je bila pokrovitelj saveza.

Organizacija je ojačala i zaživela tek deceniju kasnije, kada je doneta odluka da Mala Antanta nastupa kao jedinstvena politička zajednica.

Na čelu Čehoslovačke bio je tada Tomaš Masarik (sunarodnici su ga zvali "oslobodilac" i "Otac Čehoslovačke), a zanimljivo je da je on tokom Prvog svetskog rata putovao po svetu sa pasošima Kraljevine Srbije. On je 1915. godine otišao iz Praga jer mu je pretilo hapšenje i počeo je da radi na stvaranju Čehoslovačke.

Prvi pasoš mu je izdat u poslanstvu Srbije u Parizu 1915. godine i predat u Ženevi, a drugi je 1917. godine dobio u Londonu.

broj komentara 9 pošalji komentar
(utorak, 12. dec 2017, 11:55)
anonymousх [neregistrovani]

братска љубав слободољубивих

Одличан чланак. Много тога се не зна или је заборављено о Великом рату. Рецимо Словак, касније француски генерал, Милан Растислав Стефаник је својим авионом био долетео да се бори на страни Срба...Има ли неких невидљивих отпора и притисака да се оваква историја презентује јавности ?

(ponedeljak, 11. dec 2017, 11:33)
Čeh iz Beograda [neregistrovani]

Spomenik

Ispravite me ako grešim, ali u Beogradu ne postoji nijedan spomenik posvećen Česima, čak ni osnivaču Čehoslovačke Masariku. Imamo ulicu, ali ne spomenik, čak ni bistu. Sledeće godine se obeležava 100 godina uspostavljanja diplomatskih odnosa, pa je to dobra prilika da se to ispravi!

(ponedeljak, 11. dec 2017, 00:09)
anonymous [neregistrovani]

Одговор: Šta znači "povest" ?

За то је потребно напредно знање српског језика, али, укратко, на основу: Павле Ћосић и сарадници, "Речник синонима" Београд 2008. године - повест је: 1. историја, 2.усмено казивање, прозно књижевно дело, догађај у којем учествује више људи.

(nedelja, 10. dec 2017, 18:22)
Ivan [neregistrovani]

Pitanje

Šta znači "povest" ?

(nedelja, 10. dec 2017, 17:34)
R.S.K Benkovac [neregistrovani]

Cast

Slava i hvala nasoj ceskoj i slovackoj braci. Primjer kako se drzi do casti i obraza,imali smo i mi mnoge takve heroje nazalost malo smo uradili da ih sacuvamo od zaborava. Digni mo im spomenik,bar toliko mozemo.

(nedelja, 10. dec 2017, 14:35)
anonymous [neregistrovani]

Epilog

Kada se gospodin Frantisek Krystof vratio kuci govorio je nekoliko stranih jezika i imao vojno, pesnicko i novinarsko iskustvo. Zaposlio se u francuskoj vojnoj misiji kao prevodioc. Na kraju posao je general. Bio je prvo u nacistickom logoru pa su ga posle uhapsili i komunisti i tako je postao jedan u nizu Ceskih heroja koga su ceski drugomisljenici upropastili. Al ko sto znamo ni nasi generali nisu imali sjajne sudbine.

(nedelja, 10. dec 2017, 13:18)
anonymous [neregistrovani]

solidarnost

nekada smo bili solidarni a novija ceska vlast je nazalost to zaboravila prizanjem kosova.

(nedelja, 10. dec 2017, 12:24)
anonymous [neregistrovani]

Svaka čast!

Odličan tekst, veoma poučan i zanimljiv. Što više ovakvih tekstova, sve najbolje autoru!

(nedelja, 10. dec 2017, 12:07)
anonymous [neregistrovani]

Bravo!

Lep tekst, zanimljiv, drago mi je da ste ga objavili. Bravo za Čehe!