Srednjovekovna knjiga kao deo srpske kulturne baštine

Sticajem istorijskih okolnosti, iz dubine prošlosti do naših dana sačuvani su dragoceni primerci knjiga otkrivajući duhovna stremljenja, život i umetničke domete srpskog srednjovekovnog književnog nasleđa. Iz prohujalih razdoblja srpske istorije, religije i kulture do nas su dospela svedočanstva u kojima su ratne bure, etnička zbivanja, duhovna i umetnička stremljenja ispisala najčudnije priče. Upoznajte svet srpske rukopisne knjige na izložbi u Galeriji Srpske akademije nauka i umetnosti.

Svet srpske rukopisne knjige od 12. do 17. veka, u Galeriji Srpske akademije nauka i umetnosti, kao jedna nizu reprezentnativnih izložbi organizovana je povodom 23. Međunarodnog kongresa vizantologa koji se održava drugi put u Beogradu i 175 godina od osnivanja SANU.

Sticajem istorijskih okolnosti iz dubine prošlosti do naših dana sačuvani su dragoceni primerci knjiga otkrivajući duhovna stremljenja, život i umetničke domete srpskog srednjovekovnog književnog nasleđa koje pripada istočnom pravoslavnom civilizacijskom krugu.

Kakav je bio odnos prema knjizi u srednjem veku? Gde je i kako nastajala? Čime se pisalo? Ko su bili srednjovekovni pisari i naručioci vrednih knjiga?

Prema onom što je sačuvano od rukopisnih knjiga pisanih srednjovekovnim književnim jezikom može se zaključiti da je knjiga najviše bila u upotrebi u sferi crkvenog života srpskog srednjovekovnog društva. Iz njih se u crkvi pojalo, knjige određene sadržine čitale su se i u manastirskoj trpezariji i monaškim kelijama, ali se čitalo u svetovnoj sredini.

"Pokusih pero i mastilo da bih videl... Piši grešna ručice... Pomiluj me Bože po milosti tvojej...." - Ovo su neki od zapisa koji su zabeležili profesionalni pisari i dijaci, autori nadahnutih autobiografskih zapisa.

Na marginama knjiga ispisanih tekstovima iz jevanđelja, mineja, trebnika, često su ispisivane razne beleške o vremenu i mestu prepisivanja knjige, o uloženom trudu prepisivača nadahnute ličnom pobožnošću, o važnim istorijskim događajima čiji su svedoci bili...

Neki od njih su se potpisivali ali većina nije ostavljala svoja imena što je bilo uobičajeno u srednjem veku.

Ogledalo i riznica 

Rukopisna baština je ogledalo i riznica umetničkih dela nastajalih u dugom nizu vekova koji su prethodili novom dobu.

"To je nažalost poharana riznica jer je srpsko rukopisno blago znatno uništeno u ratovima, prirodnim nepogodama i zubom vremena. Ipak, sačuvani ostaci, unikati, rasuti po zbirkama i bibliotekama širom sveta svedoče o sjaju jednog vremena", objašnjavaju autori izložbe prof. dr Irena Špadijer, istoričar književnosti i prof dr. Zoran Rakić, istoričar umetnosti.

Knjiga u srednjem veku je najčešće imala oblik kodeksa, ali povremeno i oblik svitka kojim su se ispisivale povelje. Pisalo se na pergamentu do sredine 14. veka, a potom na hartiji koja je uvožena pretežno iz Italije.

Koristeći divit i haraksalo i pero dijaci su glavni tekst knjige ispisivali mrkim mastilom a kinovarom odnosno crvenim mastilom naslov, inicijale i važnije delove teksta.

Najsloženiji zadatak u umetničkom opremanju knjige bilo je slikanje minijatura koje su oslikavali najtalentovaniji slikari tog doba.

Latinska izreka "Habent sua fata libelli" potvrđuje da knjige zaista imaju svoju vlastitu sudbinu.

Iz davno prohujalih razdoblja srpske srednjovekovne istorije, religije i kulture, do nas su dospela svedočanstva u kojima su ratne bure, etnička zbivanja, duhovna i umetnička stremljenja ispisala najčudnije priče. U vrhu liste srpskih sačuvanih rukopisa nalazi se Miroslavljevo jevanđelje iz osamdesetih godina 12. veka. Ispisano je ustavnim slovima na pergamentu i ukrašeno sa oko tri stotine pozlaćenih inicijala i minijatura talentovanih kaligrafa čija imena kao ni autora slikanog ukrasa nisu sačuvana.

Ostao je zabeležen samo pomen dijaka Grigorija koji je iluminaciju pozlatio. Original je u posebnoj komori izložen za javnost do kraja avgusta.

Podsetimo da je 2005. godine Miroslavljevo jevanđelje upisano na Uneskovu listu Pamćenja sveta.

Romanički uticaji, stilska rešenja, uzori preuzeti iz Vizantije i sa hrišćanskog Istoka koji se jasno raspoznaju na Miroslavljevom jevanđelju, menjaju se tokom narednih vekova.

Promene u knjižnim ukrasima 

Druga polovina 14. veka predstavlja procvat. U istorijskom hodu to je period koji se podudara sa vladavinom kralja Milutina, Stefana Dečanskog i Stefana Dušana.

Tako značajne promene u razvoju knjižnog ukrasa bile su uslovljene širenjem srpske države ka jugu i njeno prerastanje u značajnu regionalnu silu na Balkanu. Odlučujuću ulogu u tim promenama imao je kao i u prethodnom razdoblju skriptorijum manastira Hilandara koji je u 14. veku pa do kraja državne samostalnosti bio najznačajnije srpsko prepisivačko središte.

Kasnije, tokom prvih decenija osmanske vladavine rad na prepisivanju rukopisa doživeo je osetan pad, ali od druge četvrtine 16. veka pravi procvat nastaje po obnovi Pećke Patrijaršije 1557.godine i traje sve do Velike seobe 1690. godine.

Sa velikim printovanim stranicama oslikanih inicijalima i minijaturama, prikazanim filmovima naučne sadržine koje su preuzete iz bogate Dokumentacije Radio televizije Srbije i posebno odabranim vrednim originalima, na postavci izložbe u Galeriji SANU simbolično ulazimo u svet knjige.

Priča o srednjovekvnoj knjizi ima mnogo slojeva i nijansi, a svi napori koje ulažu stručnjaci i zaljubljenici u slovensku kulturu doprinose oblikovanju važnog dela srpske baštine.

broj komentara 5 pošalji komentar
(subota, 27. avg 2016, 21:10) - Ivan Zgrozeni [neregistrovani]

Re: Nikola

Niste me razumeli. Da su u srednjem veku postojale nacije Srbi, Bugari i Makedonci (i jos poneki moderni narodi) bi cinili jednu naciju. Bolji primer od Cara Dusana je Kraljevic Marko iz Prilepa. Pominje se u rumunskom, bugarskom, makedonskom, srpskom, crnogorskom folkloru pa cak i na jadranskim ostrvima. To znaci da su sve te oblasti cinile jedinstven kulturni i jezicki prostor. Kulturni, jer se, obzirom da je u srednjem veku 99% ljudi bilo nepismeno, kultura prenosila od usta do usta. To je bilo moguce zato sto se na tim prostorima govorio jedan jezik sa vise dijalekata. Nacije su proizvod devetnaestog veka. Tada su se formirale razlicite nacije na tom prostoru i stvorili razliciti jezici. Sustina mog javljanja je da je besmisleno prpirati se oko toga koje su nacionalnosti bile istorijske licnosti u vreme kada nacije nisu postojale. Svi treba da se ponosimo srednjevekovnom istorijom a ne da budemo narodi koje deli zajednicka srednjevekovna istorija. Pokusajte da procitate nesto iz tih "srednjevekovnih srpskih knjiga". Javite mi da li ste i koliko razumeli.

(subota, 27. avg 2016, 19:52) - Nikola [neregistrovani]

RE:Ivan Zgrozeni

Moram i ja da protestujem!
Kada pocinjes da pripisujes nesto francuskoj knjizevnost ili francuskoj istoriji?Tek sa stvaranjem prve francuske republike ili mozda jos kasnije,stvaranjem moderne,nacionalne drzave?
To me sada stvarno zanima.Knjige ko je su pisane pre toga,kako ih zoves?Knjige zapadnoevropske civilizacije?

(subota, 27. avg 2016, 18:26) - anonymous [neregistrovani]

Ivan Zgrozeni

U pravu si covece. Lepo si to objasnio i nema se sta dodati. Pozdrav.

(subota, 27. avg 2016, 18:17) - anonymous [neregistrovani]

Svasta

A zasto onda Dusan pominje srpsko ime i srpski identitet u svojim spisima ako je Dusanovo carstvo samo njegova njiva?

(subota, 27. avg 2016, 10:46) - Ivan Zgrozeni [neregistrovani]

Zgrozen sam

Moram da protestujem. Po cemu je to srpska knjizevnost i "srpska istorija"? Stidljivo se, samo jednom, kaze "припада источном православном цивилизацијском кругу." sto je mnogo ispravniji termin. Moram da vas podsetim da su srednjevekovne drzave bile feudalne a ne nacionalne. Nacije nisu postojale u danasnjem smislu. Feudalizam je okoncan u nasim krajevima tek nakon Agrarne reforme otpocete 1919. Dusanovo carstvo je bilo Dusanovo a ne srpsko. Bilo je srpsko isto koliko i bugarsko i madedonsko. Bugari i Makedonci ga, po mom misljenju, s pravom smatraju i svojim zato sto je vladao teritorijama modernih drzava Srbije, Makedonije i Bugarske. On je bio Srbin, Bigarin i Makedonac jer imamo zajednicku srednjevekovnu istoriju koja "припада источном православном цивилизацијском кругу."